سيستم اتوبوسراني سريع (BRT) شهر تهران
يکي از دغدغههاي هميشگي مديريت شهري، ارتقاء و بهبود سيستمهاي حمل و نقل عمومي بوده است، و در طول سالهاي اخير گامهاي فراواني در اين زمينه برداشته شده که آثار مثبت آن در سطح معابر شهر مشهود ميباشد. توسعه خطوط ويژه اتوبوس و ساماندهي ناوگان اتوبوسراني يکي از راهکارهاي اصلي کوتاهمدت، کم هزينه و موثر در بهبود وضعيت ترافيک تهران ميباشد. در حال حاضر 73 کيلومتر خط ويژه اتوبوس در تهران وجود دارد در حالي که براي تردد ايمن و روان وسائل نقليه عمومي در کلان شهر تهران بيش از 200 کيلومتر خط ويژه نياز است. سيستم اتوبوسراني سريع (Bus Rapid Transit) يکي از راهکارهاي ساماندهي ناوگان اتوبوسراني است.
سيستم اتوبوسراني سريع يا BRT عبارت است از:
نوعي سيستم حمل و نقل خياباني مجهز به فنآوريهاي نوين ITS است که دقت و سرعت سيستم حمل و نقل ريلي و انعطافپذيري حمل و نقل با اتوبوس را همزمان دارا ميباشد.
سيستم اتوبوسراني سريع مزايا و منافع فراواني را در اختيار شهروندان و مديريت شهري قرار ميدهد که از آن جمله ميتوان به موارد ذيل اشاره نمود:
کم شدن زمان انتظار در ايستگاهها که باعث افزايش رضايت مندي مشتريان ميشود.
دريافت بليط قبل از ورود اتوبوس به ايستگاه و حذف رابطه مستقيم بين راننده و مسافران
ايمني و امنيت مسافران به دليل طراحي خاص ايستگاهها
اطلاعرساني دقيق به مسافران در ايستگاه و اتوبوس
سهولت استفاده معلولين جسمي – حرکتي
زمان بندي مناسب که باعث استفاده بهتر از ظرفيت ناوگان اتوبوسراني ميشود.
تخصيص هوشمندانه اتوبوسها به مسيرها که باعث کاهش ازدحام مسافران در ايستگاهها و افزايش بهرهوري اتوبوسها ميشود.
هزينه کمتر آمادهسازي خطوط BRT نسبت به خطوط حمل و نقل ريلي
وجود يک مرکز کنترل واحد که باعث افزايش بهرهوري سيستم ميشود
امکان بهرهبرداري ازساختارها و امکانات موجود
پروژه راهاندازي سيستم اتوبوسراني سريع (BRT) در تهران
با توجه به مزايا و منافع اثبات شده سيستم اتوبوسراني سريع در امر ساماندهي حمل و نقل شهري، ايجاد مقدمات طراحي و راه اندازي اين سيستم در يکي از پر رفت و آمدترين مسيرهاي شرقي ـ غربي مرکز شهر تهران يعني حد فاصل دپوي شرق تا ميدان آزادي به طور جدي توسط معاونت حمل و نقل و ترافيک شهرداري تهران پيگيري شد و بر همين اساس اين پروژه زير نظر معاونت حمل و نقل و ترافيک شهرداري تهران و با مشارکت فني، مهندسي و اجرايي نهادها و سازمانهاي مختلف من جمله شرکت کنترل ترافيک تهران، شرکت واحد اتوبوسراني تهران و حومه و کارشناسان و متخصصان دانشگاهي به اجرا در آمد و با توجه به آثار مثبت آن پيشنهاد راهاندازي اين سيستم در مسيرهاي ديگر در سطح شهر مطرح شده است.
شرکت کنترل ترافيک تهران با تجربه طولاني در به کارگيري سيستمها و فنآوريهاي نوين در مديريت حمل و نقل و ترافيک شهري با شناسايي، طراحي و پيادهسازي زير سيستمهاي مختلف به کار گرفته شده در سيستم اتوبوسراني سريع (BRT) در اجراي اين پروژه نقشي اساسي ايفا نموده است.
عمده فعاليتهاي برنامهريزي و اجرا شده توسط شرکت کنترل ترافيک در راهاندازي سيستم اتوبوسراني سريع از اين قرارند: طراحي و راهاندازي سيستم اطلاعرساني مسافر در داخل اتوبوس
به منظور اطلاعرساني صحيح وکمک به مسافران در تصميم گيري مناسب و نيز کاهش زمان تلف شده در هنگام سوار و پياده شدن مسافران در ايستگاهها سيستم اطلاعرساني مسافر در داخل اتوبوس مشتمل بر عناصر زير طراحي و اجرا ميشود:
در فاصله مناسبي از ايستگاه بعدي، نام مکان توقف به مسافرين جهت آمادگي براي پياده شدن با استفاده از سيستم صوتي اطلاعرساني مسافران اعلام مي شود بديهي است که به منظور اعلام به موقع، از اطلاعات مکاني لحظهاي اتوبوس که با استفاده از سيستمGPS برداشت ميشود، استفاده ميگردد
اعلام ايستگاههاي مهمي که با تغيير خط و يا وسيله نقليه مسافرين ميتوانند از ناوگان حمل و نقل عمومي استفاده نمايند (مانند چهارراه وليعصر که با استفاده از خط ويژه اتوبوس ميتوان به راه آهن يا تجريش ادامه مسير داد و يا ايستگاه دروازه دولت که نزديک ايستگاه مترو ميباشد و براي ادامه سفر به بازار بسيار مفيد باشد)
نقشه ساده شده مسير و جانمايي اتوبوس بر روي نقشه به منظور راهنمايي مسافران به مقصد نهايي بر روي نمايشگر LCD) ( آقايان و بانوان نمايش داده ميشود
طراحي و پيادهسازي سيستم جامع مديريت ناوگان
در راستاي مکانيزه نمودن مديريت و کنترل ناوگان حمل و نقل عمومي، معاونت حمل و نقل و ترافيک شهرداري تهران با همکاري شرکت واحد اتوبوسراني تهران و حومه اقدام به نصب سامانه موقعيت ياب جهاني (GPS) بر روي اتوبوسهاي خط سريع چهار راه تهرانپارس ـ پايانه آزادي کرده است. در اين طرح دو هدف اصلي مدنظر بوده است:
نخست مديريت و کنترل ناوگان حمل و نقل عمومي و دوم بحث اطلاعرساني به مسافران با استفاده از سيستم اطلاعرساني صوتي درون اتوبوس که شرح آن پيشتر ارائه گرديد. اين سيستم بر روي اتوبوسهاي 457 و اسکانياي فعال در مسير BRT نصب و راهاندازي گرديد. اين سيستم موقعيت زماني و مکاني و سرعت اتوبوس را در خود ذخيره مينمايد و در پايان روز به صورت off-line اطلاعات آن تخليه ميشود. پيادهسازي سيستم مذکور توسط کارشناسان شرکت کنترل ترافيک تهران در حال انجام است و انشاء ا... پس از اتمام کامل مراحل پيادهسازي اين سيستم در آينده نزديک به بهرهبرداري کامل خواهد رسيد و جايگزين سيستم کاغذي موجود خواهد شد.
در فاز بعدي کنترل لحظهاي (on-line) ناوگان مدنظر است به طوريکه مدير خط هر لحظه موقعيت مکاني اتوبوس را بر روي نقشه مشاهده مينمايد و بر اساس تراکم يا پراکندگي اتوبوسها و همچنين با استفاده از تصاوير دوربينهاي نظارت تصويري مرکز نظارت و کنترل ترافيک که در مانيتور مدير مرکز کنترل BRT قابل مشاهده است، از وضعيت ترافيکي مسير و رخدادهاي ترافيکي اطلاع مييابند و با استفاده از سيستم جامع ثبت وقايع ترافيکي اطلاعات کسب شده را ثبت مينمايند و بر اساس اين اطلاعات تصميم خواهد گرفت که اتوبوسها را چه وقت و چگونه به خط اعزام نمايد تا تعداد بيش از حد يا کمتر از حد نياز روانه مسير نگردند. از سوي ديگر اين سيستم امکان مديريت جريان روان و يکنواخت سيستم حتي در زمان بروز حوادث و سوانح پيش بيني نشده را فراهم ميآورد.
سيستم تخصيص اولويت حرکت به ناوگان حمل و نقل عمومي در تقاطعات هوشمند
پس از آنکه جهت اجراي طرح BRT در تهران تقاطعات موجود در مسير دپوي شرق تا ميدان آزادي بطور کامل به سيستم هوشمند مجهز شدند، از امکان کنترل متمرکز و يکپارچه تقاطعات به کمک نرمافزار SCATS براي اختصاص اولويت حرکت به ناوگان حمل و نقل عمومي در تقاطعات (Late Start) به اين صورت استفاده شد: در فاز موافق حرکت اتوبوسها، اگر حرکتي براي وسايل نقليه وجود داشته باشد که قرار باشد مسير حرکت اتوبوسها را در آن فاز قطع نمايد. (مانند حرکات چپگرد وسايل نقليه، غرب به شمال و شرق به جنوب) و در صورتي که دتکتورهاي اختصاص داده شده در مسير خط ويژه وجود اتوبوس را به سيستم اعلام نمايند، حرکت وسايل نقليه نسبت به حرکت اتوبوسها با تاخير صورت خواهد پذيرفت تا اتوبوس بدون تداخل با وسايل نقليه که خواهان گردش به سمت شمال و جنوب هستند به حرکت خود ادامه داده و کمترين تاخير به اتوبوس اعمال گردد. بديهي است در صورتي که اتوبوسي در مسير ويژه از طريق شناساگرها حس نگردد Late Start اجرا نخواهد شد تا تاخير بيموردي به وسايل نقليه اعمال نگردد. اين طراحي براي تمامي تقاطعات مسير BRT انجام شده است که ميزان زمان آن براي هر تقاطع با توجه به نظر کارشناسان امر ميتواند مقادير متفاوتي (10 الي 15 ثانيه) را داشته باشد که اين امکان جهت رسيدن به مقادير بهينه ضروري ميباشد.
برنامههاي آتي و در دست انجام
تجهيز ايستگاهها به سيستم اطلاعرساني درون ايستگاهي با قابليت اعلام زمان ورود اتوبوس به ايستگاه، پيادهسازي راهکار بهينه پرداخت کرايه و سازماندهي ايستگاهها براي کاهش زمانهاي تلف شده و دستيابي به زمانبندي ايدهآل حرکت ناوگان و اجراي مطالعات پيمايشي و نظرسنجي از مسافران براي اطلاع از ديدگاهها، پيشنهادات و انتقادات شهروندان به منظور بهسازي سيستم از جمله برنامههايي است که توسط کارشناسان شرکت کنترل ترافيک تهران در دست برنامهريزي و اجرا است.
يکي از دغدغههاي هميشگي مديريت شهري، ارتقاء و بهبود سيستمهاي حمل و نقل عمومي بوده است، و در طول سالهاي اخير گامهاي فراواني در اين زمينه برداشته شده که آثار مثبت آن در سطح معابر شهر مشهود ميباشد. توسعه خطوط ويژه اتوبوس و ساماندهي ناوگان اتوبوسراني يکي از راهکارهاي اصلي کوتاهمدت، کم هزينه و موثر در بهبود وضعيت ترافيک تهران ميباشد. در حال حاضر 73 کيلومتر خط ويژه اتوبوس در تهران وجود دارد در حالي که براي تردد ايمن و روان وسائل نقليه عمومي در کلان شهر تهران بيش از 200 کيلومتر خط ويژه نياز است. سيستم اتوبوسراني سريع (Bus Rapid Transit) يکي از راهکارهاي ساماندهي ناوگان اتوبوسراني است.
در راستاي مکانيزه نمودن مديريت و کنترل ناوگان حمل و نقل عمومي، معاونت حمل و نقل و ترافيک شهرداري تهران با همکاري شرکت واحد اتوبوسراني تهران و حومه اقدام به نصب سامانه موقعيت ياب جهاني (GPS) بر روي اتوبوسهاي خط سريع چهار راه تهرانپارس ـ پايانه آزادي کرده است. در اين طرح دو هدف اصلي مدنظر بوده است: 
پس از آنکه جهت اجراي طرح BRT در تهران تقاطعات موجود در مسير دپوي شرق تا ميدان آزادي بطور کامل به سيستم هوشمند مجهز شدند، از امکان کنترل متمرکز و يکپارچه تقاطعات به کمک نرمافزار SCATS براي اختصاص اولويت حرکت به ناوگان حمل و نقل عمومي در تقاطعات (Late Start) به اين صورت استفاده شد: در فاز موافق حرکت اتوبوسها، اگر حرکتي براي وسايل نقليه وجود داشته باشد که قرار باشد مسير حرکت اتوبوسها را در آن فاز قطع نمايد. (مانند حرکات چپگرد وسايل نقليه، غرب به شمال و شرق به جنوب) و در صورتي که دتکتورهاي اختصاص داده شده در مسير خط ويژه وجود اتوبوس را به سيستم اعلام نمايند، حرکت وسايل نقليه نسبت به حرکت اتوبوسها با تاخير صورت خواهد پذيرفت تا اتوبوس بدون تداخل با وسايل نقليه که خواهان گردش به سمت شمال و جنوب هستند به حرکت خود ادامه داده و کمترين تاخير به اتوبوس اعمال گردد. بديهي است در صورتي که اتوبوسي در مسير ويژه از طريق شناساگرها حس نگردد Late Start اجرا نخواهد شد تا تاخير بيموردي به وسايل نقليه اعمال نگردد. اين طراحي براي تمامي تقاطعات مسير BRT انجام شده است که ميزان زمان آن براي هر تقاطع با توجه به نظر کارشناسان امر ميتواند مقادير متفاوتي (10 الي 15 ثانيه) را داشته باشد که اين امکان جهت رسيدن به مقادير بهينه ضروري ميباشد.